Nivîskaran

Vervate

Feqîyê Teyran- Almanya de Komela Nuştoxan, serra 2024î de bajarê Bottropî de ameye ronayen. Komele ma edebîyat, ziwan, kultur û perwerdeyê kurdkî sero bixebito, averşîyayîşê edebîyatê kurdkî, vila bîyayîşê ey û wendişê ey aver bero û bi rayîrê edebîyatê kurdkî ra, mîyanê komelê kurd û almanan de têkilîyan xurt bikero û rayîr ra bero. Endamê ma yê awankerdoxî kombîyayîşê xo yê verênî de, seba hurmet û rêzgirewtişê Feqîyê Teyranî ke kesayetîyêko tewr muhîm ê tarîxî yê edebîyatê kurdkî yo. Seba no muhîmîyetî, her o qeyde seba nasnayîş û pawitişê nameyê ey, qerar girewt û nameyê ey da komele.

Komela ma, sere de seranserê Almanya de, la her o qeyde Ewropa de zî, seba heme nuştoxanê Kurdistanî bibo keyeyêko hempar. Seba tayê sebebanê cîya-cîyayînan ra, kurdê ke Ewropa de ciwîyenê û nê welatan de neslê neweyî û dayîmî vıraştê, gerek hayîya înan dîrokê înan ra bibo û heme qismê heyatî de ca bigîrê û rolê xo kay bikerê, çunke nê welatî, welatê înan yê didin ê. Ma nuştoxê Kurdistanî, seba awankerdîşê sazîyêka biqîmet û hemdemî dîaspora de gamêk eşt. Ma bawer kenê ke, qada mîyanneteweyî de edebîyat, kultur û huner seba pîya ciwîyayîşî û têkilîyan, hacatê tewr muhîmî yê.

Her nuştoxo Kurdistanî eşkeno na komele de, hîs û ramanê xo bi hawayêko azadane beyan bikero û warê zanayîşê perwerdeyî de û şîyanê xo yê entelektuel de hereket bikero. No îmkan seba heme nuştoxan akerde yo. Xurtkerdişê sazîyî û dewamîya aye bi xebata hempar a nuştoxan geş û vila bena.

Ma veng danê heme nuştoxanê Kurdistanî yê ke Ewropa de ciwîyenê, seba averberdişê nê gamê ma yo bi mana, ke proses û hemkarîye de ca bigîrê û bibê paştdar.

Nîzamnameyê ma bi ziwanê almanî, tırki û kurmanckî, kirmanckî/zazakî amede bîyo, demo nêzdî de sorankî zî bêro weşanayene. Endamê awankerdoxî yê komelî nêyê:

Serek – Murat Dağdelen

Sekreter – Fettah Tımar

Kasadar – Seyitxan Kurij

Komîteyê Teftiṣî – Salih Dündar, Cahit Kaplan

Endamê îdareyî – Selim Çürükkaya, Baran Hemze

Feqîyê Teyran (Heyatê ey )

Feqîyê Teyran yew ṣairo kurdo zaf namedar o.

Zafê nuṣtox û şairê kurdan bi nameyê dewa xo û bajarê xo yenê naskerden. Sey Mela Huseynê Batêyî dewa Batêyî ra, Ehmedê Xanî dewa Xanî ra, Melayê Cizîrî bajarê Cizîrî ra, Selîmê Hîzanî bajarê Hîzanî ra û Şerefxanê Bedlîsî Bedlîsî ra û ê bînî. Feqîyê Teyran ṣîîr û nuşteyanê xo de zaf name û nasnameyê cîya-cîyayî şoxilnayî. Sey:

„Feqê Têra“, „Feqîyê Gerok“, „Feqê Hêşetê“, „Miksî“, „Mir Mihê“ û ṣîîranê xo de mexlesê „Mîm û Hê“ zaf rey nuşto. Nameyê ey yo rast û esasî Mihemed o. Tayê cigêrayoxan Muhamed zî nuşto. Feqîyê Teyran yew helbestê xo ya ke Melayê Cizîrî reyde nuşta „Feqî û Mela“ de wina vano:

Gul im di destê xaran.

Bi ismê Muhammed nav im.

Bilbil im dil gulzaran.

Ji eşqê lew zerbav im.

Feqîyê Teyran Mîrektiye Miksî ra yo. Dewa Warezûrî de ameyo dinya. Pispor û cigêrayoxî derheqê rojê biyayîşî û mergê Feqîyê Teyran de, neşrîyatê ke heta ewro çap bîyê de, yew fikîr de nê yê. Tayê xeletî zî estê.

Goreyê cigêrayox û nuştox Xalid Sadînî ke kitabo xo yo bi nameyê Feqîyê Teyran “heyat, eser û aîrê ey” de zelal kerdo, nuṣto ke Feqîyê Teyran peynîya heyatê xo de ṣîîra xo ya bi nameyê “Dilo Rabe” de nuşto.

Nuṣtoxo erjîyaye rojê biyayîşê ṣaîro pîl sero analiz û fîkrê xo nuṣto. Ṣîîra „Dilo Rabe“ wina ya:

Mîm û Hê heftê felek çûn. Ji hicretê dewran gelek çûn Sal hizar û çil û yek çûn.

Ev xezal anî diyare

Goreyê cigêrayoxî rojabiyayîşê Feqîyê Teyran 1562-63 yo. Nuştox Maruf Xeznedar zî eyni bawerî de yo. Na Ṣîîr de ey tarîx û biyografîya heyatê xo û pîlanê xo qeyd kerdê. Nika ma zanenê ke Feqîyê Teyran di-hirê serrî Melayê Cizîrî ra pîlêr biyo. Her di embaz û hemdemê yewbînî bîyê. Pîya

„danberhev“ ṣîîr vato. Pîya Cizîre de serra 1621î de ṣîîr nuştê. peynîya ṣîîra „Feqe û Mela“ de vano:

Birîndarê eşqê me.

Dûr im ji siha bihan.

Dizanim meddahê kê me.

Di hizar û yek û sihan.

Senaxwanê Melê me.

Li hemû erdî cihan.

Feqîyê Teyran ṣîîranê xo de name „Mîr Mihê“ zî dayo xo. Miyanê ṣîîranê Feqîyê Teyran de zaf çiyê nimite zî estê, înan yew zî nameyê „mîr“ o. Goreyê pisporan o keyeyê mîrê Miksî ra yo. Şerefxanê Bedlîsî zî kitabê „Şerefnamê“ de nuşto ke Mîrê Miksî Abdal Beg bîyo. Miyanê şarî de zî yeno vatene ke „Feqê keyeyê Mîr Abdalan“ ra yo. Demê Feqî de perwerde dîyene karo asan nêbî. Ṣaîrê ma yew keyeyê dewlemend û wayîrê hukmî ra ameyo û wendo.

Eseranê Feqîyê Teyran ra aseno ke ey perwerdeyêko baş dîyo. No zî nişano ke perwerdeyo bi ziwanê kurdkî qismê serekî yo. O teberê ziwanî de, edebîyat, tarîx, felsefe, dîn sey bawerî, hedîs û tesewuf de zî demê xo de resayo merxaleyo berzî. Feqîyê Teyran perwerdeyo verêne Miksî de „Medreseya Mîr Hesenê Welî“ de wendo. Dima şîyo Hîzan perwerdeyê xo „Medreseya Hîzan“ de dewam kerdo. Dima şîyo Findiqê Botanî wendişê xo medrese de dewam kerdo. Peynî de vîyarto Cizîra Botanî û uca Melayê Cizîrî reyde helbestî nuştî û qisey kerdo. Feqîyê Teyran demêko derg dewa Hêşetî ya ke girêdayîya Mîrektiya Hîzanî bîya d,e ciwîyayo. Dengbej, cigêrayox û zanayê edebîyatê kurdkî vanê ke Feqîyê Teyran uca de keynaya Mîrê

Hêşetî nas kerda û biyo aşiqê aye. Tayê înan zî vanê biyo şêwirmend û serkatibê îdareyê Mîrê Hêşetî. Uca zî serra 1641-42an de şiyo rehmetê Heqî. Cigêrayox Nevzat Emînoglu kitabo ke nameyê ey „Hîzan, Dîrok, Çand, Edebîyat“ o de nuşto ke Mufîd Yuksel gorê ey Şandîs de dîyo û ser o bi ziwanê erebkî wina yew nuşte esto: „No gor, ê bextewarî, rehmetî, bexşedayeyî û muhtacê rehmetê Hûmayî, Muhammedî yo ke sey Feqîyê Teyran name bîyo ke serra 1041? de merdo.“

Feqîyê Teyran nalayiṣê xo, kulê zerrê xo û kederê xo destana „Şêxê Senan“ de seba keyna Hêşetî xemilnayo. Destana xo de zaf rey nameyê Hêşetî şoxilnayo. Yew çarîna na ṣîîrî wina ya:

Ah û fîxan der bûn hezar.

Hingê hebû derwêş û yar. Hemyan li şêx kir pirsiyar. Bajar û ehlê Hêşetê.

Feqîyê Teyranî, zaf eserî nuştî. Qanatê Kurdo eserê Feqî kerdî di beṣ. Beṣo verên, hîkaye û destan ê û beṣo diyîn, ṣîîr, qesîde û gazel ê. Destana „Şêx Senan“ tewr namdara înan a. Nameyê teyran tewr zêde na destane de şoxilnayo. Destnuşteyê ey reya tewr verên Dr.

Rudenko Moskova de serra 1965î de weşanayo.

„Kela Dimdim“ yew hîkayeya edebî ya. „Herbê Dimdimî“ ke serranê 1609-10î de qewimîyayo, ameyo nas kerden. Tarîxnuştox û cigêrayoxî vanê „Qewlê Hespê Reş“, „Bersîsê Abid“ û „Sîseban“ zî eserê ey ê. Tayê ṣîîrê ey yê namdarî „Ey av û av“,

„Feqe û Mele“, „Dîlber“, „Feqîyê Teyran û quling“ û „Feqe û Bilbil“ û tayê bînî zî estê.

Zwanê ṣîîranê Feqîyê Teyranî goreyê demê xo kurdkîyêka pak û zelal a. Kesê ke kurdkî zanê bi asanî fehm kenê. Merdim ṣîîranê ey weşwende vîneno sey guşguşa awe waneno. Raşto Feqî nuşteyanê xo de zaf çekuyanê erebkî û fariskî sey termî şoxilnayê. La ziwanê çar sey serrî verî zî merdim ewro fehm keno. Feqî ziwanê kurdkî baş zano, ṣîîrê xo edebî nuştî. Zaf çekuyê ke menayê înan sînonîmê ê zî nuştî. Sey nimûne EllahXweda-reb-îlah, qelb-dil, aram-rehet, zahîr-eşkere û ê bînî şoxilnayî. Feqîyê Teyran ṣîîra kurdkî demê xo de veta sewîyeyo berz û bîyo awankerdoxê tradîsyonê edebîyatê kurdkî.

Tedeyê ṣîîranê Feqîyê Teyranî, xususî heyatê merdimatî, komel, tarîx, dîn , Yezdan û peyğamberanê ey ser o. Cigêrayox X.Sadînî Xalid Sadînî ke kitabo xo yo bi nameyê Feqîyê Teyran

“heyat, eser û aîrê ey” de wina nuşto : „Ṣîîrê eşqî, eşq û evînî sero, hetê Feqî de eşqo mecazî û heqîqî yew ê. Feqiyo nuştox ṣîîranê xo de çeku û termê ke verba şerîetê Îslamî yê şoxilnayî. Sey nimûne „mey“, „bade“, „qedeh“, „serxweş“, „şerab“, „sekran“ û ê bînî nuştî. Her o qeyde ey miyanê ṣîîranê xo de, xo bi çekuyanê „tûle“, „se“, „dîn“ û ê bînî wesıf kerdo. La nê çekuyan merdimê zaf dindar û êyê ke Îslamîyetî rê girêdayîyê nêşoxilnenê. Ey bi nê çekuyan rayîrê ṣaîranê xo ya vero domnayo. Domdaro Şîrazî, Herîrî û Ferîddîn Ettar bîyo. O yew çarîna xo de vano;

Serxwoşê ava heyatê.

Meclisa reqs û sema tê.

Di çibkim bi sewm û selatê.

Bi kûzê û fîncan im ez.

Feqî aşiq o, evîndar o, eşqî ey girewto, nêeşkeno xo destê eşqî ra bixelisno. Kes misilman bo, rast nêyo no vateye vajo, o sey gunekar yeno hesibnayen. O vera mîran û began, haqanan û sultanan o. O embazê dewijan bîyo. Ey waşto ke miyanê şaran de ceng nêbo, gonî nêrijo, dişmenî nêbo. Ṣîîranê ey de ma nêvînenê ke ey wesfê şêxî, mîrî yan zî begê demê xo, dayo. O yew ṣîîra xo de seba mîran û began wina vano:

Ê bên rojek rojê amîndar.

Ê hişyar bin sefîl û jar.

Ê qal kin pêşiya mîrên xedar. Ê textê wan bikin wêran.

Hûn bizanin mîrên xedar.

Ezê j`dinê herim yekcar

La çîyo ke Feqî kerdo, verê ey kesî nêkerdibi. Ey reya verêne edebîyatê kurdkî de heywanan û tebîetî reyde qisey kerdo. O ṣîîranê xo de bilbilî reyde qisey keno, derdê xo bilbilî rê vano û bilbil zî derdê xo ey rê vano.

Ey qulingan reyde zî qisey kerdo û xeber dayo. Feqî aweya tebîetî reyde qisey kerdo, ey guşguşa awe ra zanayo ke awe çi vana. Demê Feqî de welat ameyo îşqal kerden.

Osmanîyan hetêk ra û Sefewîyan heto bîn ra welat kerdo bin bandorê xo. Roşnvîranê sey Teyran û Cizîrî no dîyo. Hemkarê îşqalkeran mîr û begê kurdan bîyê. Zafê înan sey sîxuranê îstîsmarkeran her ca de vila bîyê. Miyanê înan de merdimê welatperwer zî estbîyê ke waştêne welat azad bo, şarê înan mird û wende bo. Êyê ke verba dişmenan şer kerdêne zî estbîyê. Ey camerdê û qehremanîyê kurdan şerê xoverdayîşî yê Kela Dimdimî de ard ziwan. No ṣer vebra şahê eceman û şîîyanê Îranî yo, Feqîyê Teyran no ṣer hîra nuşto.

Feqîyê Teyran, Elî Herîrî û Melayê Cizîrî bingeyê ṣîîr û edebîyatê kurdkî demê xo de veto yew sewîyeyo berz û bîyê awankerdoxê tradîsyonê edebîyatê kurdkî. Goreyê bawerîya ma Ehmedê Xanî înan ra yew bîyo. Ey eserê înan wendê û înan ra fayde girewto. Ê nemiran verê ey ra rayîr akerdo û ey rê bîyê pêşang. Merdim eşkeno vajo bê înan eserê „Mem û Zîn“ nêameyêne meydan. A. Xanî nê dilsozan wina nuseno:

Alî bikira li banê gerdûn. Binavê rihe Melê Cizîrî Pê hey bikira Elî Herîrî.

Keyfek we bida Feqîyê Teyran

Heta bi ebed bimaya heyran. Semedo ke nê waştişê Ehmedê Xanî yê, çîyê ke nê dilsozan waştê. Ma zî xover danê ke rayîrê înan sero de şîyerê.