Nivîskaran

Önsöz

Feqiyê Teyran- Yazarlar Derneği Almanya, (FSD) 2024 tarihinde Almanya’nın Bottrop kentinde kuruldu. Derneğimiz; Kürt edebiyatı, dili ve kültürü alanında çalışmalar yapmak, Kürt edebiyatının gelişmesine, yaygınlaşmasına ve okunurluğuna katkıda bulunmak ve Kürt edebiyatı aracılığıyla Kürt ve Alman toplumları arasında düzenli ilişkiler kurulmasına katkı sağlamak amacıyla kuruldu.

Kurucu üyelerimiz, gerçekleştirdikleri ilk toplantıda; Kürt edebiyatının en önemli tarihî şahsiyetlerinden biri olan Feqiyê Teyran’a duyulan saygı ve onun isminin yaşatılmasına verilen önem dolayısıyla, bu ölümsüz ismin derneğimize verilmesini kararlaştırdı.

Derneğimiz, başta Almanya olmak üzere, Avrupa’da yaşayan tüm Kürdistanlı yazarların ortak evi olacaktır. Çeşitli nedenlerle Avrupa’da yaşayan ve bu ülkelerde kalıcı kuşaklar oluşturan Kürtler; ikinci vatanlarında, yaşamın her alanında örgütlenmek ve yaşadıkları toplumların güçlü bir bileşeni hâline gelmek gibi tarihsel bir sorumlulukla karşı karşıyadır.

Biz Kürdistanlı yazarlar, kalıcı, saygın ve yaşadığımız toplumların değerleriyle uyumlu bir diaspora kurumu oluşturmak için ilk adımımızı attık. Uluslar arasında edebiyatın, kültürün ve sanatın en güçlü ve en değerli iletişim biçimleri olduğunun bilinciyle hareket ediyoruz.

Her Kürdistanlı yazarın kendini özgürce ifade edebileceği; düşünceleri, entelektüel birikimi ve çabasıyla değer katabileceği derneğimiz, bu anlamda tüm yazarlara açıktır. Derneğimizin büyümesi, gelişmesi ve varlığını sürdürebilmesi; ancak yazarların katılımı, sahiplenmesi ve katkılarıyla mümkündür.Avrupa’da yaşayan tüm Kürdistanlı yazarları; bu küçük ama anlamlı çabamızı büyütmeye, çoğaltmaya ve yaşatmaya davet ediyoruz.

Tüzüğümüz, Almanca, Türkçe ve Kürtçenin kurmancî, kirmanckî/zazakî lehçelerinde hazırlanmıştır. İlerleyen dönemlerde Soranî lehçesinde de yayınlanacaktır.

Derneğimizi oluşturan kurucu üyeler şunlardır:

Başkan – Murat Dağdelen

Genel Sekreter – Fettah Timar

Sayman – Seyitxan Kurij

Denetleme Kurulu – Salih Dündar, Cahit Kaplan Yönetim Kurulu Üyeleri – Selim Çürükkaya, Baran Hemze.

Feqiyê Teyran (Kısa yaşam öyküsü)

Feqiyê Teyran en tanınmış Kürt şairlerinden biridir. Birçok Kürt yazar ve şair köylerinin ya da kasabalarının adıyla anılır. Örneğin Batê köyünden Mela Hiseynê Batêyî, Xanî köyünden

Ehmedê Xanî, Cizîr şehrinden Melayê Cizîrî, Hîzan şehrinden Selîmiyê Hîzanî, Bedlîs şehrinden Şerefxanê Bedlîsî gibi. Feqiyê Teyran, şiir ve yazılarında “Feqê Têra”, “Feqiyê Gerok”, “Feqê Hêşetê”, “Miksî”, “Mir Mihê” ve genellikle “Mim û Hê” takma adları da dahil olmak üzere birçok farklı isim kullanmıştır. Gerçek ve asıl adı Mihemed’dir, ancak bazı akademisyenler onu Muhamed olarak da yazmaktadır. Feqiyê Teyran, Melayê Cizîrî ile birlikte “Feqî û Mela” başlığı altında bir şiir yazmıştır:

Ben dikenlerin elinde bir gülüm.

Benim adım Muhammed.

Ben çiçek bahçelerinde bir bülbülüm.

Onun aşkından vurulmuşum.

Feqiyê Teyran, Miksê Beyliği’nden gelmiş ve

Warezûr köyünde doğmuştur. Ancak araştırmacılar ve tarihçiler tam doğum tarihi ve tam ölüm zamanı üzerinde anlaşamamışlardır ve bazı belirsizlikler vardır. Yazar Xalid Sadînî, “Feqiyê Teyran: Hayatı, Eserleri ve Şiirleri” adlı kitabında bu konuya açıklık getirmiştir. Feqiyê Teyran’ın ünlü “Gönül Uyan” şiirini yaşamının sonlarına doğru yazdığını belirtir. “Dilo Rabe” şiirinin son dizesi şöyledir:

Mim ve Hê yetmiş yıl boyunca seyahat ettiler.

Hicretin üzerinden uzun yıllar geçti. (Hicretten sonra) 1041 yılı geçti. Bu ceylan görünür hale geldi.

Araştırmacılara göre Feqiyê Teyran 1562-63 yıllarında doğmuştur. Yazar Maruf Khaznadar da buna inanmaktadır. Şiir, onun hayatının tarihsel ve biyografik bir anlatımını içerir. Feqiyê Teyran’ın Melayê Cizîrî’den iki ya da üç yaş büyük olduğunu artık biliyoruz. Onlar arkadaş ve yoldaştılar. Birlikte şiirler yazdılar. Eserlerinden birini 1621 yılında Cizîr’de yazmışlar. “Feqî û Mela” şiirinin sonunda şöyle der:

Bağlılığımız yüzünden yaralandı

Ayvalardan uzaktayım

Övücümüzün kim olduğunu biliyorum.

Bin bir ve otuz yılında (Hicret’ten sonra 1031)

Ben mela’mızın övücüsüyüm

Tüm dünyada

Feqiyê Teyran’ın şiirlerinde kullandığı bir diğer isim de “Mîr Mihê ”dir. Şiirlerinin birçoğu gizli mesajlar içerir, bunlardan biri de “Mîr” kelimesidir. Bazı tarihçilere göre Miks’in Mîr ailesinden türemiştir. Şerefxanê Bedlîsî, “Şerefnamê ”de Miks prensinin Abdal Beg olduğunu yazmıştır. Halk ona “Feqê malên Mîr Abdalan” derdi.

Feqiyê Teyran iyi bir eğitim aldı. Eserleri Kürt dili, edebiyatı, tarihi, felsefesi, dini ve tasavvufu ile iç içe olduğunu göstermektedir. Eğitimine Miks’teki

“Medreseya Mîr Hesenê Welî ”de başladı,

Hizan’da devam etti ve daha sonra Finika Botan’da devam etti. Son olarak Cizîra Botan’a gitti ve burada Melayê Cizîrî ile şiirler yazdı ve karşılıklı şiir alışverişinde bulundu.

Feqiyê Teyran hayatının büyük bir bölümünü Hizan Beyliği’ne bağlı Hêşet köyünde geçirmiştir. Birçok şair, tarihçi ve şarkıcı onun Hêşet/Hizan mirinin kızına aşık olduğunu söyler. Bazıları Hêşet Miri’nin danışmanı ve sekreteri olduğunu bildirir.

Araştırmacı Nevzat Eminoğlu, “Hîzan, Tarih,

Kültür, Edebiyat” adlı kitabında Müfid Yüksel’in Şandis/Hizan’daki mezarını gördüğünü ve üzerinde Arapça bir kitabe olduğunu yazmıştır: “Bu, Feqiyê Teyran olarak bilinen ve 1041 yılında (Hicret’ten sonra) vefat eden mübarek, merhametli ve dindar bir adamın mezarıdır. (Hicretten sonra).” Feqiyê Teyran, Hêşet’in kızı için yazdığı “Şêxê Sen-an” türküsünde en derin duygularını işlemiştir. Hêşet ismi bu türküde birçok kez geçer. Bir örnek şöyledir:

İç çekişler, ağıtlar bin kat oldu.

Bir zamanlar bir derviş ve bir hanım varmış.

Herkes şeyhe sormuş.

Şehir ve Hêşet sakinleri.

Feqiyê Teyran birçok eser yazmıştır. Qanatê Kurdo eserlerini iki kısma ayırmıştır: Birinci kısımda hikâyeleri ve türküleri, ikinci kısımda ise şiirleri, kasideleri ve gazelleri yer almaktadır. En ünlü türküsü “Şêx Senan ”dır. Bu türküde adı sıkça geçer. El yazmaları ilk kez 1965 yılında Dr. Rudenko tarafından Moskova’da yayımlanmıştır. “Dimdim” (aynı zamanda ‘Kela Dimdim’) öyküsü 1609-10 yıllarındaki Dimdim savaşını anlatır. Tarihçiler ve araştırmacılar ‘Siyah At’, ‘Bersis Abid’ ve ‘Siseban ’ın da onun kitapları olduğunu söylerler. “Ey Su ve Su”, ‘Feqe ve Mele’, ‘Dilber’, ‘Feqiye Teyran ve Quling’ ve ‘Feqe ve Bilbil’ gibi bazı ünlü ölümsüz şiirleri vardır.

Feqiye Teyran’ın şiirlerinin dili saf ve durudur, dönemine uygun bir Kürtçedir. Kürtler onu kolayca okurlar. Onun şiirlerini bir çeşme suyu gibi okurlar. Aslında Feqi, yazılarında birçok Arapça ve Farsça kelimeyi terim olarak kullanmıştır. Ama dört yüz yıl öncesinin dili bugün hala anlaşılıyor.

Feqi, Kürtçeyi çok iyi bilmekte ve şiirlerinde edebi bir dille yazmaktadır. Birçok kelimenin eş anlamlısını da yazmıştır. Örneğin: Allah, Tanrı, Ulu, kalp,yürek, saki, sakin, zahir batın,rahat vb. Bunları kullandı.

Feqiye Teyran kendi döneminde Kürt şiirini yüksek bir seviyeye çıkarmış ve Kürt edebiyatı geleneğinin kurucusu olmuştur.

Feqiye Teyran’ın şiirlerinin içeriği yeniden canlandırıldı, özellikle insan hayatı, sosyal şiirler, tarihi şiirler, Allah ve peygamberleri hakkında dini şiirler üzerine besteledi ve yazdı. Araştırmacı Xalid Sadini, Feqiye Teyran “Hayatı, Eserleri ve Şiirleri” adlı bir kitap yazdı. Aşk şiirleri aşk ve aşıklar hakkındadır, Feqi ile geçmişin ve gerçeğin aşkı. Yazar Feqi, şiirlerinde “şarap”, “alkol”, “kadeh”, “ayas”, “şarap”, “sarhoş” gibi İslam hukukuna aykırı kelime ve terimler kullanmıştır. Şiirlerinde ayrıca kendisinden “tule” it, “se” köpek, “dîn” deli vb. olarak bahsetmiştir, ancak bu kelimeler birçok dindar insan tarafından kullanılmadığı gibi İslami bağlantıları da yoktur. Bu sözleriyle kendisinden önceki şairlerin yolunu devam ettirmiştir. Şirazi, Hariri ve Feriddin Ettar’ın yolundan gitmiştir. adlı eserinde bir şiir yazmıştır:

Ebedi suyun sarhoşu.

Sahneye ve dansa gel.

Neden oruç ve namaza ihtiyacım var. Toprak bir kap ve bir kadehim var.

Feqi aşıktır, sevilir, aşkı almıştır, aşktan çıkamaz. Kim Müslüman olursa olsun bu sözü söylemesi doğru değildir, günahkâr sayılır. Prenslere ve toprak sahiplerine, hükümdarlara (Hakan) ve sultanlara karşıydı. Köylülerin müttefikiydi. Halklar arasında savaş olmasın, kan dökülmesin, düşmanlık olmasın istiyordu.

Şiirinde, zamanının ya da kendinden öncekilerin bir şeyhini, bir emirini ya da bir toprak sahibini övdüğünü görmüyoruz. O, prensler için bir şiir yazıyor:

Güvenli bir günde geleceksiniz.

Uyanık, ürkütücü ve korkutucu olacaksın. Kötü mirlerin önünde duracaksın.

Onların tahtlarını yıkacaksın. Kötü mirleri bilirsiniz.

Bir kez ve sonsuza dek gideceğim.

Ama Feqi’nin yaptığı şey ondan önce gerçekleşmemişti. Kürt edebiyatında ilk defa hayvanlardan ve doğadan bahsetti. Şiirinde bülbülle konuşur, kuşa acısını anlatır, bülbül de ona acısını anlatır. Turnalarla da konuşmuş ve fikir alışverişinde bulunmuştur. Feqi doğada suyla konuşmuştur ve suyun ne dediğini bilmektedir.

Ülke Feqi döneminde işgal edilmiştir. Bir yandan Osmanlılar, diğer yandan Sefeviler ülkeyi kontrolleri altına aldılar. Feqiye Teyran ve Ciziri gibi aydınlar bunu gördü. İşgalcilerin müttefikleri Kürtlerin Mirleri ve beyleriydi. Bunların çoğu her yere casus olarak dağılmışlardı. İçlerinde yurtsever insanlar da vardı. Ülkenin özgür olmasını isteyenler, halkı yeterli ve iyi eğitilmiş olurdu. Düşmana karşı savaşanlar da vardı. Kürtlerin cesareti ve yiğitliği Dimdim Kalesi’ndeki direniş savaşını ortaya çıkardı. Savaşın İranlı Şiilerin ve Şiilerin kralına karşı olduğunu Feqiye Teyran ayrıntılı olarak yazdı.

Feqiyê Teyran, Elî Herîrî ve Melayê Cizîrî ile birlikte en önemli Kürt şairlerinden biridir. Bu üç şair Kürt şiirini yüksek bir seviyeye getirmişlerdir. Ehmedê Xanî’nin onların haleflerinden biri olduğu varsayılır. Onların eserlerini okumuş ve onlardan yararlanmıştır. Onlar olmasaydı “Mem û Zîn” yazılamazdı. Ehmedê Xanî bir şiirinde şöyle yazmıştır:

Ey destekçi, gökyüzünü aydınlat,

Yüce Melayê Cizîrî adına.

Elî, Herîrî’den önce gelsin,

Feqiyê Teyran’a neşe dolsun,

Ebediyete kadar hayretler içinde kalalım.

Çünkü bunlar, Ahmed Hani’nin taleplerini daha önce isteyen,yol gösteren, sadık şahsiyetlerdir. Biz onların yolunda yürümeye devam edeceğiz